धनगढी, १० जेठ । लैंगिक हिंसा प्रभावित महिलाहरुको स्वास्थ्य अवस्था शारीरिक तथा मानसिक रुपमा कमजोर हुनुका साथै यौन तथा प्रजनन् स्वास्थ्यमा समस्या रहेको पाइएको छ ।

महिला पुनस्र्थापना केन्द्र (ओरेक)ले आइतबार सार्वजनिक गरेको एक तथ्यांकले लैंगिक हिंसा प्रभावित महिलाहरुको स्वास्थ्य अवस्था शारीरिक तथा मानसिक रुपमा कमजोर हुनुका साथै यौन तथा प्रजनन् स्वास्थ्यमा समस्या पाइएको हो । ओरेकले समुदायमा महिलाहरूको यौन तथा प्रजनन् स्वास्थ्य अवस्था, उनीहरूले भोगिरहेका समस्या र त्यसका कारणहरूको पहिचान गर्न एकीकृत महिला स्वास्थ्य मेलाको आयोजना गरेका थियो । सोही मेलामा सहभागि महिलाहरुसँग भएको “सयपत्री कुराकानी” मा ३८ जना लैंगिक हिंसा प्रभावित महिलाहरुको स्वास्थ्य अवस्था शारीरिक तथा मानसिक रुपमा कमजोर पाइएको हो ।

उक्त हिंसा प्रभाावित महिला मध्ये कैलालीकी ६६ वर्षीया सुहाना (परिवर्तित नाम) पनि एक हुन् । उनी सानै उमेरमा विवाहपछि निरन्तर घरेलु हिंसा, श्रमको अवमूल्यन र उपचारको अभाव भोगिन् । सुत्केरी अवस्थामा उचित हेरचाह नपाउँदा उनलाई पछि पाठेघर खस्ने गम्भीर समस्या भयो, जसले उनीमाथि हुने हिंसा अभैm बढायो । अन्ततः शल्यक्रिया गरी पाठेघर निकाल्नु प¥यो ।
शल्यक्रियापछि पनि थप दुर्घटनाका कारण उनको पिसाब थैली बाहिर निस्कियो र अवस्था झनै जटिल बन्यो । आर्थिक समस्या र पारिवारिक असहयोगका कारण आवश्यक उपचार नियमित हुन सकेन । गाउँको शिविरमार्फत रिङ पेसरी राखिए पनि समयमै परिवर्तन गर्न नसक्दा घाउ संक्रमण भयो । हाल उनको पिसाब थैली पूर्ण रूपमा बाहिर निस्किएको र गम्भीर संक्रमण भएको छ । तत्काल शल्यक्रिया सम्भव नभएकाले घाउ उपचारपछि मात्र अप्रेसन गर्नुपर्ने भएकाले उनलाई सेती प्रादेशिक अस्पतालमा रेफर गरिएको छ ।
अर्की कैलाली गौरीगंगा नगरपालिका निवासी ३६ वर्षीया (परिवर्तित नाम सानी) को १४ वर्षको उमेरमा मागी विवाह भएको थियो र १७ वर्षमा पहिलो पटक गर्भवती भइन् । उनले जन्माएका ५ सन्तान मध्ये २ जनाको मृत्यु भइसकेको छ भने ३ जना जीवित छन् । उनका सबै सन्तान घरमै जन्मिएका हुन् । सानै उमेरमा विवाह भएकाले काम गर्न नसक्दा श्रीमानबाट कुटपिट, गालीगलौज र मानसिक हिंसा सहनुपरेको उनले बताइन् । लगातार छोरीहरू जन्मिँदा थप हिंसा भोग्नु प¥यो र छोराको चाहनामा २ पटक गर्भपतन पनि गरिन् । गर्भावस्था र सुत्केरी अवस्थामा पर्याप्त खाना, आराम र स्वास्थ्य सेवा नपाएको तथा स्वास्थ्य संस्था टाढा भएकाले नियमित जाँच पनि गराउन नसकेको बताइन् । उनले लामो समयसम्म परिवार नियोजनको अस्थायी साधन (नरप्लान्ट) प्रयोग गरेकीले अहिले महिनावारी गडबडी, ढाड–कमर दुख्ने र यौनाङ्ग चिलाउने समस्या भोगिरहेकी छिन् ।
कैलालीकी ६५ वर्षीया (परिवर्तित नाम तुली) को १४ वर्षको उमेरमा विवाह भई १५ वर्षमै पहिलो सन्तान जन्मिएको थियो । उनले घरमै जन्माएका १६ सन्तान मध्ये ७ मात्र जीवित छन् र ९ वटा बच्चा खेर गएको थियो । वर्षेनी गर्भवती हुने र २ वा ३ महिनामा खेर जाने गर्दा पनि उनलाई कहिल्यै स्वास्थ्य चौकी लगिएन । छोरी मात्र जन्मिएको भन्दै श्रीमान, सासु–ससुराबाट गालीगलौज र श्रीमानबाट कुटपिट सहनुपरेको उनले बताइन्। गर्भावस्था र सुत्केरी समयमा पर्याप्त खाना र आराम कहिल्यै नपाएको र स्वास्थ्य जाँचका लागि अस्पताल नलगिएको अवस्था थियो । लगातार धेरै सन्तान जन्माउनुपर्दा शरीर कमजोर भई उनलाई ढाड–कमर दुख्ने, पेट दुख्ने र कमजोरीको समस्या देखिएको छ ।
ओरेककी जिल्ला संयोजक गीता चौधरीले नेपालको प्रजनन् स्वास्थ्य अधिकार ऐन २०७५ ले प्रजनन् स्वास्थ्यलाई शारीरिक, मानसिक तथा सामाजिक स्वास्थ्यसँग जोडेर परिभाषित गरेको छ र दिगो विकास लक्ष्यले पनि सबैका लागि यौन तथा प्रजनन् अधिकार सुनिश्चित गर्ने प्रतिबद्धता व्यक्त गरे पनि व्यवहारमा महिलाहरूले आफ्नै शरीर सम्बन्धी निर्णय गर्न नपाउने अवस्थाले यस्तो समस्या आएको बताइन् । उनले बालविवाह, छोरा जन्माउनुपर्ने बाध्यता, जबरजस्ती यौन सम्बन्ध, असुरक्षित यौन व्यवहार तथा महिलाको श्रमको अवमूल्यन जस्ता समस्याहरूले महिलाहरुको अवस्था दयनीय रहेको बताइन् । जिल्ला संयोजक चौधरीले विभेदपूर्ण सामाजिक संरचना परिवर्तन नभएसम्म महिलाको यौन तथा प्रजनन् स्वास्थ्यमा अपेक्षित सुधार सम्भव नहुने पनि बताइन् ।
महिलाहरू सानै उमेरमा विवाह, कम उमेरमै गर्भधारण, लगातार गर्भधारण, बारम्बार गर्भपतन, र छोरा जन्माउनुपर्ने सामाजिक दबाबका कारण उनीहरूको स्वास्थ्यमा गम्भीर असर परेको छ । साथै, श्रीमानबाट हुने शारीरिक, मानसिक तथा यौन हिंसा, सुत्केरी अवस्थामा समेत आराम र पोषणको अभाव, तथा स्वास्थ्य सेवामा पहुँच नहुनुले समस्या झन् जटिल बनाएको छ ।
ओरेकले माघदेखि चैत्र महिनाको अवधिमा गौरीगंगा नगरपालिका र धनगढी उपमहानगरपालिकासँगको समन्वयमा विभिन्न वडामा जोखिम अवस्थामा रही वसोवास गर्दै आएका समुदायलाई लक्षित गरी गौरीगंगा नगरपालिकाको वडा नं ७, ११ र धनगढी उपमहानगरपालिकाको वडा नंंं. १९ मा महिला तथा किशोरीहरुलाई एकिकृत स्वास्थ्य सेवा दिन, जनचेतना अभिवृद्धि गराउनुका साथै प्रतिकारात्मक, प्रवद्धर्नात्मक, उपचारत्मक र परामर्श सेवा प्रदान गर्ने उद्देश्यले एकिकृत महिला स्वास्थ्य मेला आयोजना गरेको थियो ।
चार दिनसम्म सञ्चालन गरिएको स्वास्थ्य शिविरमार्फत ६५७ जनालाई लैंगिक विभेदमा आधारित हिंसा, महिलामाथि हुने हिंसाले स्वास्थ्यमा पर्ने असर, यसको रोकथामका उपायहरू, जडीबुटीको प्रयोग तथा उपयोग, साथै जनचेतनामूलक पोस्टर प्रदर्शन र अभिमुखीकरण मार्फत प्रजनन स्वास्थ्य समस्याका कारण र रोकथामका उपायबारे जानकारी प्रदान गरिएको थियो ।
त्यसैगरि ओरेकले सोही मेलामा सहभागि ५४५ महिलासँग सयपत्री कुराकानीबाट महिलाको यौन तथा प्रजनन् स्वास्थ्य अवस्थाबारे महत्वपूर्ण तथ्यहरू पाइएको जनाएको छ । प्राप्त तथ्यांकअनुसार, पहिलो सन्तान जन्माउने उमेर अधिकांश महिलाहरूका लागि कम उमेरमै रहेको, जहाँ १५ वर्षभन्दा कम उमेरमा ८ प्रतिशत र १५ देखि २० वर्षभित्र ३५ प्रतिशत महिलाहरूले पहिलो सन्तान जन्माएका पाइएको छ । त्यस्तै, २१ देखि २५ वर्ष उमेर समूहमा ३९ प्रतिशत, २५ देखि ३० वर्षमा १६ प्रतिशत र ३० वर्षभन्दा माथि मात्र २ प्रतिशत रहेको पाइएको छ ।
उक्त तथ्यांकले बच्चा खेर गएको÷गर्भपतनसम्बन्धी तथ्यांकले पनि गम्भीर अवस्था देखाएका छ, जहाँ ५४ प्रतिशत महिलाले दुई पटक, २४ प्रतिशतले तीन पटक र २२ प्रतिशतले तीनपटक भन्दा बढी गर्भपतन अनुभव गरेका छन् । सन्तान जन्माउने स्थानका सन्दर्भमा अझै पनि धेरै महिलाहरू (३१० जना) ले घरमै सन्तान जन्माएको पाइएको छ भने २३५ जनाले मात्र स्वास्थ्य संस्थाको सेवा लिएका छन् ।
परिवार नियोजनको प्रयोगमा पनि लैंगिक असमानता देखिएको छ, जहाँ ८५ महिलाले स्थायी बन्ध्याकरण गरेका छन् भने जम्मा ३ जना पुरुषले स्थायी बन्ध्याकरण गरेको तथ्याङ्क रहेको छ । अस्थायी बन्ध्याकरण गर्ने महिलाहरुमा गम्भीर समस्या देखिए पनि पुरुषहरुले कण्डम प्रयोग गर्न नमान्ने कारणले जोखिम मोलेर भए पनि आपैंmले प्रयोग गर्ने गरेका सयपत्री कुराकानीको समयमा महिलाहरुले साझा गरेका थिए ।
परिवार नियोजनको साधनको प्रयोग बारे ३७० जना महिलासँग गरिएको प्रश्नमा २८८ जना महिला आपूmले र जम्मा ८२ जनाको श्रीमानले प्रयोग गर्ने गरेको पाइएको थियो । यसले परिवार नियोजनको साधन प्रयोग सम्बन्धमा पुरुषहरुलाई अभैm सचेतनामूलक कार्यक्रमको ावश्यक रहेको देखाइएको छ ।