२१ मंसिर २०७८, मंगलवार December 7, 2021

थारूहरूको दसैं अर्थात् डस्याः नाचगानको विशेष झंकार

२४ आश्विन २०७८, आईतवार
थारूहरूको दसैं अर्थात् डस्याः नाचगानको विशेष झंकार

कृष्णराज सर्वहारी

विजया दशमी आम नेपालीको पर्व भए पनि विभिन्न जातजातिले यो पर्व पृथक ढंगले मनाउने गरेका छन् । यस आलेखमा खास गरी डंगौरा थारुहरुको डस्या अर्थात् दसैं  मनाउने तरिका तथा डस्याको अवसरमा नाचिने नृत्यबारे चर्चा गरिएको छ ।  

आम नेपालीले नवरात्रको पहिलो दिन घटस्थापनामा जमरा राख्छन् । तर थारुहरुमा घटस्थापनाको रात डुटिया (अद्र्धचन्द्रमा) हेरेर अर्को बिहान मात्रै मकै, जौको जमरा राख्ने कार्य हुन्छ । जमरालाई प्रत्येक विहान (घरमूली) गरढुरियाले नुहाई पानी हाल्नुपर्छ । 

सप्तमीको दिनलाई ‘झोल झरैना’ भनिन्छ । यो दिन घर सरसफाई, लिपपोत गरिन्छ । अष्टमीको दिन ‘ढिक्रह्वा’को रुपमा मनाइन्छ । प्रत्येक घरमा बेलुकी जमरा, डौना वावरीसँगै गोलो ढिक्री देवताहरूलाई मादलको तालमा चढाइन्छ । ढिक्रह्वाको रातभरी गरढुरियाहरू गल्लीको चोकमा कुखुरा नबास्दासम्म रातभरी जाँडरक्सी खाँदै नाचगान गरी रमाइलो गर्छन् । कुखुरा बास्न थालेपछि सबै आ–आफ्नो घर फर्किन्छन् र नवमीको तयारी गर्दछन् । 

नवमीको दिनलाई ‘मुर्घि पुज्ना डिन’ भनिन्छ । सो दिन बिहानै घरमूलीहरू हँसिया, लोटा र अक्षता लिएर नदीमा नुहाउन जान्छन् । सबैले कुलदेवताको नाममा एक मुठा नयाँ बह्रनी (कुचो) काटेर ल्याउँछन् । बह्रनी काटेर नुहाइ धुवाई गरेर अछेता धोएर लोटाको पानी लिएर घर आउँछन् । घरमा कुलदेवताकहाँ नयाँ बह्रनी राख्छन् । धेरैको घरमा देउताको रुपमा घोडा स्थापित हुन्छ । जमरा, डौना, वावरी र रक्सीले पूजा गर्दछन् । यसै समय भाले कुखुरा काटेर कुल देवतालाई वलि दिने चलन छ । 

दहित थारूहरूमा भने यस दिन वलि दिइदैन । उनीहरू कुभिन्डोलाई भेडाको प्रतीक बनाई वलिको रूपमा काट्छन् । खाना खाएर महिलाहरू रक्सी, मासु लिएर “पिट्टर” (पुरानो बह्रनी, देवतालाई चढाएको डौना वावरी, दुना टपरी आदि) नदीमा सेलाउन जान्छन् । नदीमा सेलाएर फर्कदा सामूहिक रूपमा एक ठाँउमा बसेर खानपीन गर्छन् । 

दशमीको दिन घरपरिवारबाहेक गाउँको संरक्षक गुरुवा र गाउँको अगुवा बरघरकहाँ छुट्टै टीका लगाउन जानुपर्छ । थारू समुदायमा सेतो टीका लगाइन्छ । तर हाल आएर रातो टीकाको चलन पनि बढेको छ । गुरूवा र बरघरकहाँ रक्सी, फलफुल लिएर भुखौरी ख्वाउन जाने चलन छ । गुरुवालाई गच्छेअनुसार दक्षिणा पनि दिइन्छ ।

दशमीका दिन नवविवाहित दुलहाले कुर्सी, मचिया, बेना (पंखा), कुखुरा, रक्सी आदि भरियालाई बोकाएर आफ्नो ससुराल जेँउरा (जमरा) लगाउन जाने चलन छ । जेँउरा लगाए वापत ज्वाँईलाई विदा गर्दा आफ्नो गच्छेअनुसार रकम दिइन्छ । डस्यामा चेलीबेटीहरूका साथ सम्पूर्ण घरपरिवारका सदस्यहरू जम्मा भएर सुख दुःखका कुरा आदान प्रदान गर्दै जाँड, रक्सी, मासु ढिक्री खाएर रमाइलो गरी मनाउने गर्छन् । 

थारुहरु नाचगानमा पनि सौखिन छन् । दसैंमा सखिया र बर्का नाच नाचको महत्व छ । यी बाहेक डस्यामा झुमरा नाच, हुर्डुङ्ग्वा, लठ्ठी नाच पनि नाचिन्छ । यहाँ यी नाचबारे छोटो चर्चा गरिन्छ ।

सखिया नाच

सखिया थारूहरूको दसैं तथा दीपावलीमा नाचिने नृत्य हो । दसैं आउनु दुई साता अघिदेखि रातीको खानापछि सखिया गीत सिकाउने मोह्रिन्या (गुरुमा) को घरमा सखिया नाच्ने टोलीका सदस्यहरू गीत सिक्छन् । दसैंँ सुरु भएपछि गोधुली साँझसँगै गाउँको अगुवा (महटाँवा, बरघर) को आँगनमा खास गरी एकैजसो पोशाकमा ठाँटिएर गाउँका थारू युवतीहरू जम्मा हुन्छन् । गाउँको घरसंख्या अनुसार नर्तकीहरूको संख्या पनि घटबढ हुन्छ । मादलेको आगमन भएपछि मादलको तालमा गीत गाउँदै हातको मुजुरा एक आपसमा ठोक्काउँदै नाच्छन् । 
सखियामा मादलेहरू आफ्नो मादलमा झप्कनले सजाएर आफू भने टोपी, गम्छा, कमिज, कछार लगायत पोशाकमा सजिएका हुन्छन् । नर्तकीहरू सेतो रिवन, रातो झोवन्हा, रातै ब्लाउज तथा सेतो ठेठवा (लुँगी जस्तो पहिरन) एकै किसिमको पहिरन लगाएका हुन्छन् । ठेठवा अड्याउन कम्मरमा बाँधिने पेटी तथा खुट्टाको चप्पल भने फरक फरक हुन्छ । 

पैँया मूलतः गीतहीन सामूहिक नृत्य हो । तर केही गीति पैँया पनि पाइन्छ । त्यस्तो पैँयालाई गिडाहा पैँया भनिन्छ । कुनै कुनै पैँया गीत त श्रृङ्खलित आख्यानमा उनिएको हुँदा त्यस्ता पैँया गीतलाई लोकगाथाको कोटीमा पनि राखिएको छ । पैँया गीत अनेक बिषयबस्तुमा रचिएको पाइन्छ । यसमा रामायण, महाभारत तथा लौकिक जीवनका आख्यान पनि भेटिन्छन् । 

अशोक थारूका अनुसार (२०६३ः ६०) सखिया शब्दको प्रार्दुभाव बज्र भाषाको ‘सखी आ !’ शब्दबाट भएको हो । स्मरणीय छ, कान्हाले द्रौपदीलाई समेत सखी भन्थे भने राधा त कान्हाकी सबैभन्दा प्रिया सखी थिइन् । त्यसैले, थारू कान्हाहरू थारू लोकराधाहरूलाई बोलाउँछन्, ‘ओ सखीहरू ! आउ न आजको यस खुसीको अवसरमा नाचौं, गाऔ र एक अर्कामा लीन होऔ ।’ यसरी ‘सखी आ’ भन्दा भन्दै यस लोकनृत्य अर्थात् उत्सवको नाम नै संक्षिप्तमा सखिया हुन आएको हो ।

जगदीश नारायण सिंह निर्भिकका अनुसार (१९९२ ई.ः १३९) सखिया नृत्यको परम्पराको उद्भवमा मध्यकालीन वल्लभीय प्रभाव हुन सक्छ । जनश्रुतिअनुसार घमण्डी देवले कान्हाका सखी ललिताका गाउँका केटाहरूलाई अभिनय गर्न सिकाएका थिए । अकवरी दरवारका नृत्यकार बल्लभ बृन्दावन पुगेर तिनलाई नृत्यको शिक्षा दिएका थिए । सखियाको पृष्ठभूमिमा यस किसिमको अन्तर्कथा सम्भव छ । सखियाको पृष्ठभूमि रास नृत्य हो ।

सखिया नाचमा मादलको ताल २२ ख्वाँट (चरण) हुने गरेकोमा सोही अनुसार पैँया पनि नाचिन्छ । ‘मोह्रिन्या’ मात्रै होइन, मादल बजाउन सिपालु मादलेहरू पनि हराउँदै गएकाले पैँयासँगै ख्वाँट पनि हराउँदै गएको छ । बर्दिया मयुरबस्तीका गीतकार एवं सङ्गीतकार सुशील चौधरी सखियाको बाइस ख्वाँट (ताल) र पैँयाबारे जानकार छन् । 

बर्का नाच

थारू समुदायमा बर्का नाच पनि दसैंमा नै नाचिन्छ । ऐतिहासिक महत्व राख्ने यस नाचमा महाभारतको कथावस्तुलाई समेटिएको हुन्छ । अन्य नाचको तुलनामा यस नाच टोलीमा सबैभन्दा बढी सदस्य हुन्छन् । सबैजना पुरुषमात्र रहने यस नाच टोलीमा सयभन्दा बढी वा सो हाराहारीमा नाच्नेहरू हुन सक्छन् । त्यसैले यसलाई बर्का नाच भनिन्छ । 

बर्का नाच सबै गाउँका नाच टोलीले सजिलै गर्ने हिम्मत गर्न सक्दैनन् । यो नाचको लागि आर्थिक भार बढी, तन्त्र मन्त्रको प्रष्ट ज्ञान, धेरै सदस्य र प्रतिबद्धताको जरुरत पर्दछ । यसैगरी थारू महाभारत कथाको राम्रो ज्ञान हुनु जरुरी पनि रहन्छ । बर्का नाचलाई दाङ, जलौराका चन्द्रप्रसाद चौधरीको टोलीले मात्रै जोगाएको छ । २०७६ सालको दशैंको अवसरमा निजको टोलीले थारू कल्याणकारिणी सभा जिल्ला समिति दाङको संयोजनमा निजकै गाउँ जलौरा तथा देउखुरीको महदेवा गाउँमा बर्का नाच प्रदर्शन गरिएको थियो । 

झुमरा नाच

झुमरा थारू जातिमा प्रचलित सदावहार लोकनृत्य हो । यो नृत्य बाह्रैमास नाचिन्छ । दसैंको अवसरमा घर–घर गई नाचिने नाचिने नाच पनि हो झुमरा । यस नाचमा एकजना मादले, एक वा दुईजना नाच्ने महिला हुन्छन् । मादल सजाउन अनेक प्रकारका झालरको प्रयोग हुने गरेको छ । कहिलेकाही मनोरञ्जनका लागि सोंगिया (जोकर) पात्र पनि हुन्छन्, जसको हातमा लट्ठीमा उनिएको कपडाको चरा फुर्र फुर्र गर्छ ।  झुमरा नाचमा मादलसंगै झाल अनिवार्य हुन्छ । 

यस नाचलाई स्थान विशेषअनुसार झुमरी, झुमरा, झुमर, धुमर, धुमरा पनि भनिन्छ । चितवनको सौराहामा थारू सांस्कृतिक घरमा पनि पर्यटकका लागि ढोलकको तालमा झुमरा नाच देखाइन्छ तर पश्चिमी थरुहटमा देखाइने नाचभन्दा यो फरक छ । पहिले झुमरा नाच्नेहरू महिलाको पोशाक लगाई पुरुषहरूले नाच्ने गर्थे भने अहिले महिलाहरू नै नाच्न थालेका छन् । 

हुर्डुङ्ग्वा नाच

कोलाहलपूर्वक गीत र नृत्यको तालमा बडा जोसिलो भएर मनोरन्जनार्थ नाचिने एक विशेष थारू लोकनृत्यलाई हुर्डुङ्ग्वा भनिन्छ । दसैंको अवसरमा घर–घर गई नाचिने नाचिने नाच पनि हो हुर्डुङ्ग्वा । यस नाचमा एक जना नाच्ने नचिन्या, एक जना मादले र कतै कतै एकजना हास्य कलाकार (सोंग्या) रहने गर्दछन् । साथै गीत गाउने दुई टोली रहन्छन् । दुईमध्ये गीत गाउने एउटा टोलीमा गीत उठान गर्ने मोह्र्या हुन्छन् । उनले गीत उठान गरेपछि अन्य सहयोगीहरूले पनि सोही गीत डोह्र्याएर गाउँछन् । त्यसपछि दोश्रो टोलीले सोही गीत लय मिलाइ गाउँछन् । नाच टोलीमा सबै जना पुरुष हुन्छन् । नर्तक पुरुषले महिलाको लुगा र गहना लगाएर प्रस्तुत  हुन्छन् । हुर्डुङ्ग्वामा झुमरा तालकै मादल बजाइन्छ ।

लट्ठी (लठ्ठिहवा) नाच

लट्ठी नाचमा दुवै हातमा एकदेखि दुईवटा लट्ठी लिएर मादलको तालमा नाचिन्छ । यो नाच थारू समुदायमा निकै प्रचलित रहेको छ । दुई वा चार जना मादले तथा जोडदार संख्यामा नाच्नेहरू नाच्ने गर्दछन् । पहिले केटाहरू मात्र नाच्दै आएको यो नाच हिजोआज अविवाहित केटीहरू पनि नाच्ने गर्दछन् । यस नाचमा गीत हुँदैन, केवल मादलको तालमा आर्कषक ढंगले नाचिन्छ । 

नाचमा नाच्नेहरू खुला र सजिलो खालका रंगीविरंगी लुगाहरू लगाउछन् । मादले र नाच्नेहरूको जीउमा रंगी विरंगी कमिज, दुवै काखीमा रातो सप्को, टाउकोमा फुन्ना लगाइएका टोपी, नाडीमा फुन्ना लगाइएका कन्ठी, घाँटीमा फुन्ना लगाइएका गर्याला लगाएका हुन्छन् ।

बर्दिया मयूरबस्तीको लट्ठी नाच निकै लोकप्रिय छ । पश्चिम थरुहटतिर मात्रै होइन, चितवनमा पनि लट्ठी नाच निकै लोकप्रिय छ । यसमा ढोलक बजाइन्छ । लट्ठी नाचले लडाईको अनुभूति दिन्छ । जंगल छेउछाउमा बस्न रुचाउने थारूहरू जंगली जनावरसंग आत्मरक्षा गर्न सिकेको कलाबाट लट्ठी नाचको प्रादुर्भाव भएको अनुमान गर्न सकिन्छ । 

मुङग्रहवा नाच

हातमा काठको मुङग्रा लिइ नाच्ने हुनाले यस नाचलाई मुङग्रहवा नाच भन्ने गरिएको हो । यो नाच पनि खासगरी डस्यामा नाचिन्छ । यस नाचमा दुईदेखि माथि जोडा संख्यामा मादलेहरू हुन्छन् । नाच्नेहरू भने करीब ४ जोडी भन्दा माथि हुन्छन् । गदाको प्रतीकको रुपमा आएको मुङग्राको प्रयोग हुने नाचलाई महाभारतको मिथकसँग जोडिन्छ । 

यसरी दसैं अर्थात् डस्यामा थारु गाउँमा पाइला मात्रै टेक्नुपर्छ । थरिथरिका नाचको मनोरन्जन लिन पाइन्छ । यद्यपि माथि चर्चा गरिएका यी विभिन्न नाच लोप भइरहेका छन् । जुन गाउँमा गाउँको अगुवा बरघरको नेतृत्व बलियो छ, त्यहाँ दसैं मात्रै होइन, अन्य अवसरमा गाइने, नाचिने नृत्यको संरक्षण भएको छ ।

केन्द्रविन्दुबाट